Author's Purpose in 5 Minutes! 📚 | Persuade, Inform & Entertain (PIE Method) | Praxis Core Reading 5713
UPTET Hindi + Sanskrit Final Maha-Revision Post 🔥*
*Paper-1 & Paper-2 Dono Ke Liye. 30 Q Hindi + 30 Q Sanskrit = 60 Marks Ka Khel*
*PART-1: HINDI - 30 Q पक्के*
*खंड-A: हिंदी भाषा - 15 Q*
*1. वर्ण विचार - 3 Q पक्के*
*स्वर 11*: अ आ इ ई उ ऊ ऋ ए ऐ ओ औ
*व्यंजन 33*: क वर्ग से ह तक
*अयोगवाह 4*: अं अः + 2
*Trick:* `अ आ` ह्रस्व-दीर्घ, `इ ई` ह्रस्व-दीर्घ. `ऋ` केवल एक मात्रा
*Q आता है:* "संयुक्त व्यंजन कौनसे हैं?" *Ans: क्ष, त्र, ज्ञ, श्र*
*2. शब्द विचार - 4 Q*
1. *तत्सम*: संस्कृत के ज्यों के त्यों - अग्नि, वायु, रात्रि
2. *तद्भव*: संस्कृत से बिगड़े - आग, हवा, रात
3. *देशज*: देशी शब्द - लोटा, डिब्बा, पगड़ी
4. *विदेशज*: अरबी-फारसी-अंग्रेजी - किताब, अदालत, स्कूल
*उपसर्ग 22*: अ, अन, उप, प्रति, सम, अनु, अप, सु, दुर, नि
*प्रत्यय*: ता, त्व, पन, आई, वाला - `लड़का + पन = लड़कपन`
*समास 6 प्रकार:*
*Trick: द्वंद्व-द्विगु-अव्ययी-तत्पुरुष-कर्मधारय-बहुव्रीहि*
1. *द्वंद्व*: राम-लक्ष्मण, पाप-पुण्य = और
2. *द्विगु*: पंचवटी, त्रिभुवन = संख्या + संज्ञा
3. *तत्पुरुष*: राजपुत्र = राजा का पुत्र
4. *कर्मधारय*: नीलकमल = नीला है जो कमल
5. *बहुव्रीहि*: दशानन = दस हैं आनन जिसके = रावण
*3. संधि - 3 Q हर बार*
1. *स्वर संधि 5 प्रकार*:
- दीर्घ: अ + अ = आ → `धर्म + आत्मा = धर्मात्मा`
- गुण: अ + इ = ए → `नर + इंद्र = नरेंद्र`
- वृद्धि: अ + ए = ऐ → `एक + एक = एकैक`
- यण: इ + अ = य → `यदि + अपि = यद्यपि`
- अयादि: ए + अ = अय → `ने + अन = नयन`
2. *व्यंजन संधि*: त् + च = च्च → `सत् + चित = सच्चित`
3. *विसर्ग संधि*: दुः + ख = दुःख, निः + चल = निश्चल
*4. अलंकार - 2 Q*
1. *अनुप्रास*: वर्ण की आवृत्ति → `चारु चंद्र की चंचल किरणें`
2. *यमक*: एक शब्द, अलग अर्थ → `कनक कनक ते सौ गुनी`
3. *उपमा*: जैसा, सा, सम → `मुख चंद्र सा सुंदर`
4. *रूपक*: उपमेय=उपमान → `चरण-कमल`
5. *उत्प्रेक्षा*: मानो, जनु → `सोहत ओढ़े पीत पट, श्याम सलोने गात, मनो नीलमणि शैल पर, आतप परयो प्रभात`
*5. रस + छंद - 2 Q*
*9 रस*: श्रृंगार-रति, हास्य-हास, करुण-शोक, वीर-उत्साह, रौद्र-क्रोध, भयानक-भय, वीभत्स-जुगुप्सा, अद्भुत-विस्मय, शांत-निर्वेद
*छंद*: दोहा 13-11, सोरठा 11-13, चौपाई 16 मात्रा
*खंड-B: हिंदी साहित्य - 15 Q*
*6. काल विभाजन - आचार्य रामचंद्र शुक्ल*
1. *आदिकाल 1050-1375*: वीरगाथा काल - पृथ्वीराज रासो = चंदबरदाई
2. *भक्तिकाल 1375-1700*: स्वर्ण युग
- *निर्गुण*: कबीर, नानक - एक ईश्वर, खंडन
- *सगुण*: तुलसीदास-राम, सूरदास-कृष्ण
3. *रीतिकाल 1700-1900*: श्रृंगार प्रधान - बिहारी, केशव, घनानंद
4. *आधुनिक काल 1900 से*: गद्य का विकास
*7. प्रमुख रचनाकार - 10 Q यहीं से*
1. *कबीर*: बीजक, साखी, सबद, रमैनी. `पोथी पढ़ि पढ़ि जग मुआ`
2. *तुलसीदास*: रामचरितमानस, विनय पत्रिका, कवितावली, दोहावली
3. *सूरदास*: सूरसागर, साहित्य लहरी. वात्सल्य-श्रृंगार रस
4. *मीरा*: पदावली, कृष्ण प्रेम
5. *भारतेंदु*: आधुनिक हिंदी के जनक. नाटक-अंधेर नगरी, पत्रिका-कविवचन सुधा
6. *महावीर प्रसाद द्विवेदी*: सरस्वती संपादक, खड़ी बोली के समर्थक
7. *प्रेमचंद*: उपन्यास सम्राट. गोदान, गबन, सेवासदन. कहानी-कफन, पूस की रात
8. *जयशंकर प्रसाद*: छायावाद. कामायनी महाकाव्य, नाटक-चंद्रगुप्त, स्कंदगुप्त
9. *सूर्यकांत त्रिपाठी निराला*: राम की शक्ति पूजा, सरोज स्मृति. मुक्त छंद
10. *महादेवी वर्मा*: आधुनिक मीरा. यामा काव्य, निहार, रश्मि
*Exam Q:* "हिंदी साहित्य का इतिहास" किसने लिखा? *Ans: आचार्य रामचंद्र शुक्ल*
---
*PART-2: SANSKRIT - 30 Q पक्के*
*खंड-A: संस्कृत व्याकरण - 20 Q*
*1. माहेश्वर सूत्र - 14 सूत्र*
`अइउण्, ऋलृक्, एओङ्, ऐऔच्`... *14 सूत्र = संस्कृत व्याकरण की चाबी*
*स्वर*: अ इ उ ऋ लृ ए ओ ऐ औ
*व्यंजन*: क से ह तक
*2. संधि - 5 Q पक्के*
1. *अच् संधि*: अ + अ = आ → `राम + आलय = रामालय`
2. *हल् संधि*: त् + च = च्च → `तत् + च = तच्च`
3. *विसर्ग संधि*: रामः + अत्र = रामोऽत्र
*3. शब्दरूप - 4 Q*
*राम शब्द - अकारांत पुल्लिंग:*
रामः रामौ रामाः | रामम् रामौ रामान् | रामेण रामाभ्याम् रामैः...
*लता - आकारांत स्त्रीलिंग*, *फल - अकारांत नपुंसकलिंग*
*4. धातुरूप - 4 Q*
*पठ् धातु - लट् लकार Present Tense:*
पठति पठतः पठन्ति | पठसि पठथः पठथ | पठामि पठावः पठामः
*5 लकार UPTET में*: लट्, लृट्, लङ्, लोट्, विधिलिङ्
*5. समास - 4 Q*
*Trick: अव्ययीभाव-तत्पुरुष-कर्मधारय-द्विगु-द्वंद्व-बहुव्रीहि*
1. *अव्ययीभाव*: यथाशक्ति = शक्ति के अनुसार
2. *तत्पुरुष*: राजपुरुषः = राज्ञः पुरुषः
3. *कर्मधारय*: नीलोत्पलम् = नीलम् उत्पलम्
4. *बहुव्रीहि*: पीताम्बरः = पीतम् अम्बरम् यस्य सः = विष्णु
*6. कारक - 3 Q*
*8 कारक*: कर्ता-ने, कर्म-को, करण-से, संप्रदान-के लिए, अपादान-से अलग, संबंध-का, अधिकरण-में/पर, संबोधन-हे!
*Q:* "रामः ग्रामं गच्छति" में ग्रामं कौनसा कारक? *Ans: कर्म कारक*
*खंड-B: संस्कृत साहित्य - 10 Q*
*7. प्रमुख ग्रंथ + लेखक*
1. *रामायण*: वाल्मीकि - आदिकाव्य, 24 हजार श्लोक
2. *महाभारत*: वेदव्यास - जयसंहिता, 1 लाख श्लोक, गीता 18वाँ पर्व
3. *अभिज्ञान शाकुन्तलम्*: कालिदास - विश्व का सर्वश्रेष्ठ नाटक
4. *मेघदूत*: कालिदास - खंडकाव्य, मंदाक्रांता छंद
5. *रघुवंश*: कालिदास - महाकाव्य
6. *कुमारसंभव*: कालिदास
7. *पंचतंत्र*: विष्णु शर्मा - नीति कथाएँ
8. *हितोपदेश*: नारायण पंडित
9. *मुद्राराक्षस*: विशाखदत्त - चंद्रगुप्त-चाणक्य
10. *मृच्छकटिकम्*: शूद्रक
*Q:* "उपमा कालिदासस्य" किसने कहा? *Ans: बाणभट्ट*
---
*भाग-3: 25 MOST EXPECTED MCQ*
*हिंदी 15 MCQ:*
*1. 'पंचवटी' में कौनसा समास है?*
A) द्वंद्व B) द्विगु C) तत्पुरुष D) बहुव्रीहि
*Ans: B* | पंच = संख्या + वटी = संज्ञा
*2. 'सूरसागर' के रचयिता कौन हैं?*
A) तुलसीदास B) सूरदास C) कबीर D) मीरा
*Ans: B* | सूरदास वात्सल्य रस
*3. 'नर + इंद्र = नरेंद्र' में कौनसी संधि है?*
A) दीर्घ B) गुण C) वृद्धि D) यण
*Ans: B* | अ + इ = ए = गुण
*4. आधुनिक हिंदी का जनक किसे कहा जाता है?*
A) भारतेंदु B) द्विवेदी जी C) प्रेमचंद D) शुक्ल जी
*Ans: A* | भारतेंदु हरिश्चंद्र
*5. 'कामायनी' महाकाव्य के रचयिता:*
A) निराला B) पंत C) प्रसाद D) महादेवी
*Ans: C* | जयशंकर प्रसाद, छायावाद
*6. 'गोदान' उपन्यास का मुख्य पात्र:*
A) होरी B) धनिया C) गोबर D) दातादीन
*Ans: A* | होरी महतो किसान
*7. 'बीजक' किसकी रचना है?*
A) कबीर B) नानक C) रैदास D) दादू
*Ans: A* | कबीर की वाणी संग्रह
*8. दोहा छंद में कितनी मात्राएँ होती हैं?*
A) 11-13 B) 13-11 C) 16-16 D) 24
*Ans: B* | 13 पहले, 11 दूसरे चरण में
*9. 'चरण-कमल' में कौनसा अलंकार है?*
A) उपमा B) रूपक C) उत्प्रेक्षा D) अनुप्रास
*Ans: B* | चरण ही कमल है = रूपक
*10. 'रामचरितमानस' की भाषा:*
A) ब्रज B) अवधी C) खड़ी बोली D) मैथिली
*Ans: B* | अवधी भाषा में
*11. 'सरस्वती' पत्रिका के संपादक:*
A) भारतेंदु B) महावीर प्रसाद द्विवेदी C) प्रेमचंद D) शुक्ल
*Ans: B* | खड़ी बोली आंदोलन
*12. 'तत्सम' शब्द का उदाहरण:*
A) आग B) अग्नि C) आगी D) आगिन
*Ans: B* | संस्कृत का शुद्ध रूप
*13. 'अंधेर नगरी' नाटक के लेखक:*
A) जयशंकर प्रसाद B) भारतेंदु C) प्रेमचंद D) मोहन राकेश
*Ans: B* | व्यंग्य नाटक
*14. श्रृंगार रस का स्थायी भाव:*
A) हास B) रति C) शोक D) उत्साह
*Ans: B* | रति = प्रेम
*15. 'यामा' काव्य संग्रह किसका है?*
A) सुभद्रा कुमारी B) महादेवी वर्मा C) मीरा D) तोरल
*Ans: B* | ज्ञानपीठ पुरस्कार प्राप्त
*संस्कृत 10 MCQ:*
*16. 'रामः ग्रामं गच्छति' में 'ग्रामं' कारक:*
A) कर्ता B) कर्म C) करण D) संप्रदान
*Ans: B* | को = कर्म
*17. 'पठति' किस लकार का रूप है?*
A) लट् B) लृट् C) लङ् D) लोट्
*Ans: A* | लट् = वर्तमान काल
*18. 'देव + आलय = देवालय' संधि:*
A) गुण B) दीर्घ C) वृद्धि D) यण
*Ans: B* | अ + आ = आ = दीर्घ
*19. 'अभिज्ञान शाकुन्तलम्' के रचयिता:*
A) भवभूति B) कालिदास C) बाणभट्ट D) शूद्रक
*Ans: B* | कालिदास का विश्वप्रसिद्ध नाटक
*20. माहेश्वर सूत्रों की संख्या:*
A) 12 B) 14 C) 16 D) 18
*Ans: B* | 14 सूत्र शिव के डमरू से
*21. 'पीताम्बरः' में समास:*
A) तत्पुरुष B) कर्मधारय C) बहुव्रीहि D) द्विगु
*Ans: C* | पीत है अम्बर जिसका = विष्णु
*22. 'रामायण' के रचयिता:*
A) वेदव्यास B) वाल्मीकि C) तुलसीदास D) कंबन
*Ans: B* | आदिकवि वाल्मीकि
*23. 'लता' शब्द का तृतीया एकवचन:*
A) लतया B) लतायाः C) लतायै D) लतायाम्
*Ans: A* | लता + टा = लतया
*24. 'पंचतंत्र' के रचयिता:*
A) नारायण पंडित B) विष्णु शर्मा C) कालिदास D) चाणक्य
*Ans: B* | नीति कथाओं का संग्रह
*25. 'मेघदूत' में कौनसा छंद है?*
A) शिखरिणी B) मंदाक्रांता C) शार्दूलविक्रीडित D) अनुष्टुप्
*Ans: B* | मंदाक्रांता छंद में पूरा खंडकाव्य
---
*भाग-4: EXAM HALL STRATEGY*
*हिंदी:*
1. *संधि-समास-अलंकार* = 10 Q पक्के. Formula याद रखो
2. *लेखक-रचना* जोड़ा बनाओ: तुलसी-मानस, सूर-सागर, प्रसाद-कामायनी
3. *काल विभाजन* साल सहित: आदिकाल 1050, भक्ति 1375, रीति 1700, आधुनिक 1900
*संस्कृत:*
1. *शब्दरूप-धातुरूप* रट लो: राम, लता, फल | पठ्, गम्, अस्
2. *संधि* सूत्र: अ+अ=आ, अ+इ=ए, अ+उ=ओ
3. *कारक* चिह्न: ने, को, से, के लिए, से अलग, का, में, हे
4. *कालिदास* = अभिज्ञान शाकुन्तलम्, मेघदूत, रघुवंश, कुमारसंभव - नाम आते ही टिक करो
*नेगेटिव नहीं है: 60/60 Attempt करो*
टिप्पणियाँ
एक टिप्पणी भेजें